دکتر مژگان سلطانی
متخصص ارزیابی و تشخیص اختلالات روانشناختی کودکان و بررسی مشکلات هیجانی و عاطفی.
مشاهده پروفایلاضطراب در کودکان همیشه نشانه بیماری نیست. ترس از جدا شدن از والدین، نگرانی پیش از شروع مدرسه، ترس از تاریکی یا نگرانی درباره موقعیتهای ناآشنا میتواند بخشی از روند طبیعی رشد باشد.
اما زمانی که ترس و نگرانی شدید، مداوم یا نامتناسب با سن کودک شود و روی مدرسه، خواب، روابط دوستانه، فعالیتهای خانوادگی یا زندگی روزمره اثر بگذارد، بهتر است موضوع توسط متخصص بررسی شود. ما در کلینیک روانشناسی ذهن آرا با ارزیابی تخصصی و متخصصین با تجربه در زمینه درمان اختلالات اضطرابی و خلقی و هیجانی کودکان در خدمت شما والدین عزیز هستیم.
متخصص ارزیابی و تشخیص اختلالات روانشناختی کودکان و بررسی مشکلات هیجانی و عاطفی.
مشاهده پروفایل
متخصص سنجش و روانسنجی برای ارزیابی تکمیلی و بررسی تواناییها و نیازهای کودک.
مشاهده پروفایل
متخصص روانپزشکی کودک و نوجوان برای ارزیابی و بررسی نیازهای درمانی.
مشاهده پروفایل
ارائه خدمات تخصصی روانشناختی و توانبخشی برای کودکان با مشکلات هیجانی.
مشاهده پروفایل
متخصص آموزش والدین و خانواده برای بهبود ارتباط و تعامل با کودک.
مشاهده پروفایل
متخصص توانبخشی و رسیدگی به مشکلات هیجانی و عاطفی.
مشاهده پروفایل
ارائه خدمات تخصصی روانشناختی برای کودکان و بررسی مشکلات رشدی و رفتاری.
مشاهده پروفایل
متخصص روانشناسی کودک و ارائه خدمات تخصصی در زمینه مشکلات رشدی و رفتاری.
مشاهده پروفایل
ارائه خدمات روانشناختی تخصصی برای کودکان و بررسی نیازهای رشدی و رفتاری.
مشاهده پروفایل
متخصص روانشناسی کودک و ارائه خدمات تخصصی مرتبط با مشکلات اضطرابی و خلقی.
مشاهده پروفایل
اضطراب در کودکان همیشه نشانه بیماری نیست. ترس از جدا شدن از والدین، نگرانی پیش از شروع مدرسه، ترس از تاریکی یا نگرانی درباره موقعیتهای ناآشنا میتواند بخشی از روند طبیعی رشد باشد.
اما زمانی که ترس و نگرانی شدید، مداوم یا نامتناسب با سن کودک شود و روی مدرسه، خواب، روابط دوستانه، فعالیتهای خانوادگی یا زندگی روزمره اثر بگذارد، بهتر است موضوع توسط متخصص بررسی شود.
اضطراب ممکن است در کودکان به شکل نگرانی مداوم ظاهر شود، اما همیشه هم کودک نمیتواند بگوید «من مضطرب هستم». گاهی اضطراب خود را به صورت گریه، اجتناب، تحریکپذیری، دردهای جسمی، مشکل خواب، چسبیدن بیش از حد به والدین یا حتی رفتارهای خشمگینانه نشان میدهد.
به همین دلیل تشخیص اضطراب در کودکان فقط بر اساس یک علامت انجام نمیشود. سن کودک، شدت علائم، مدت زمان آنها، موقعیتهایی که اضطراب در آنها ایجاد میشود و میزان اختلال در عملکرد روزانه همگی اهمیت دارند. AACAP نیز بر ارزیابی و برنامه درمانی متناسب با شرایط هر کودک و خانواده تأکید میکند.
اگر اضطراب فرزندتان زندگی روزمره او را تحت تأثیر قرار داده است، ارزیابی توسط مشاور کودک و نوجوان میتواند اولین قدم برای مشخص شدن علت و انتخاب مسیر مناسب درمان باشد.
تقریباً همه کودکان گاهی نگران یا ترسیده میشوند. مسئله اصلی این نیست که کودک هیچوقت اضطراب نداشته باشد؛ بلکه باید دید اضطراب چه اندازه، تا چه مدت و با چه شدتی بر زندگی او اثر میگذارد.
برای مثال، نگرانی کوتاهمدت درباره اولین روز مدرسه ممکن است طبیعی باشد. اما اگر کودک هفتهها از رفتن به مدرسه خودداری کند، هر روز صبح دچار علائم جسمی شود یا به دلیل ترس از مدرسه نتواند در فعالیتهای معمول خود شرکت کند، شرایط نیازمند بررسی بیشتری است.
| اضطراب طبیعی | اضطراب نیازمند ارزیابی |
|---|---|
| معمولاً کوتاهمدت است | مداوم یا تکرارشونده است |
| متناسب با سن و موقعیت است | شدت آن با موقعیت تناسب ندارد |
| کودک بعد از مدتی آرام میشود | کنترل نگرانی برای کودک دشوار است |
| عملکرد روزانه حفظ میشود | مدرسه، خواب یا روابط مختل میشود |
| کودک همچنان فعالیتهای معمول را انجام میدهد | از افراد، مکانها یا فعالیتها اجتناب میکند |
| والدین میتوانند او را آرام کنند | اطمینانبخشی مداوم نیز کافی نیست |
بنابراین صرفاً «ترسو بودن» یا «نگران بودن» به معنی ابتلا به اختلال اضطرابی نیست. متخصص باید بررسی کند که آیا علائم باعث اختلال قابلتوجه در عملکرد کودک شدهاند یا خیر.
اضطراب ممکن است از نظر هیجانی، رفتاری، شناختی و جسمی خودش را نشان دهد.
گاهی کودکی که مضطرب است به جای اینکه ترس خود را به شکل واضح نشان دهد، بیشتر عصبانی یا مخالف به نظر میرسد. بنابراین هر رفتار مقابلهای را نباید فوراً به لجبازی نسبت داد.
اضطراب در کودکان میتواند با علائم فیزیکی نیز همراه باشد، مانند:
اگر علائم جسمی جدید، شدید یا مداوم هستند، بهتر است علتهای پزشکی نیز توسط پزشک بررسی شوند.
«اضطراب کودکان» یک عنوان کلی است و انواع مختلفی دارد. نوع اضطراب اهمیت زیادی دارد، زیرا روش درمان باید با مشکل اصلی کودک هماهنگ باشد.
در اضطراب جدایی، نگرانی اصلی کودک مربوط به دور شدن از والد یا فرد دلبستگی است.
ممکن است کودک:
شدت و تداوم این رفتارها باید با سن کودک در نظر گرفته شود.
در اضطراب اجتماعی کودکان، ترس اصلی مربوط به موقعیتهایی است که کودک احساس میکند ممکن است توسط دیگران قضاوت یا ارزیابی شود.
برای مثال ممکن است کودک از:
اجتناب کند.
کودک مبتلا به اضطراب فراگیر ممکن است درباره موضوعات مختلف نگرانی مداوم داشته باشد؛ برای مثال درباره مدرسه، سلامت، خانواده، عملکرد خودش یا اتفاقات آینده.
در این حالت نگرانی محدود به یک موقعیت خاص نیست و ممکن است حوزههای مختلف زندگی کودک را درگیر کند.
گاهی ترس کودک روی یک موضوع مشخص متمرکز است؛ مانند ترس شدید از حیوان خاص، ارتفاع، تزریق یا برخی موقعیتها.
اگر این ترس شدید باشد و باعث اجتناب یا اختلال در زندگی کودک شود، ارزیابی تخصصی میتواند مفید باشد.
برخی کودکان و نوجوانان ممکن است دورههایی از ترس شدید و ناگهانی را تجربه کنند که با علائمی مانند تپش قلب، لرزش، احساس خفگی یا ترس شدید همراه است.
این علائم باید بهصورت تخصصی ارزیابی شوند تا علتهای روانشناختی و جسمی احتمالی از یکدیگر تفکیک شوند.
معمولاً نمیتوان یک علت واحد برای اضطراب کودک پیدا کرد. اضطراب میتواند حاصل تعامل عوامل مختلفی باشد، از جمله:
AACAP نیز تأکید میکند که شکلگیری اختلالات اضطرابی معمولاً نتیجه تعامل عوامل زیستی و محیطی است و خلقوخو، ژنتیک و شرایط محیطی میتوانند در میزان آسیبپذیری کودک نقش داشته باشند.
بنابراین نباید اضطراب کودک را صرفاً به «تربیت بد والدین» نسبت داد.
اگر اضطراب شدید و درماننشده باشد، ممکن است به تدریج بخشهای مختلف زندگی کودک را تحت تأثیر قرار دهد.
کودک ممکن است:
ممکن است کودک به دلیل ترس از قضاوت دیگران کمتر وارد رابطه شود و فرصتهای اجتماعی خود را محدود کند.
گاهی اضطراب کودک باعث میشود تمام برنامه خانواده حول نگرانیهای او تنظیم شود؛ برای مثال والدین دائماً او را آرام کنند یا از موقعیتهایی که باعث ترس او میشوند دوری کنند.
نگرانیهای شبانه، ترس از تنها خوابیدن یا افکار مداوم میتواند خواب کودک را مختل کند.
به همین دلیل هدف درمان فقط «کم کردن ترس» نیست؛ بلکه باید به کودک کمک شود دوباره بتواند در زندگی روزمره مشارکت کند.
درمان اضطراب کودک باید فردمحور باشد. یک کودک ممکن است به رواندرمانی نیاز داشته باشد، کودک دیگری به مداخلات والد-محور، و در برخی موارد شدیدتر ممکن است ارزیابی روانپزشکی و دارودرمانی نیز در کنار رواندرمانی مطرح شود.
AACAP تأکید میکند که یک روش درمانی واحد برای همه کودکان وجود ندارد و برنامه باید با نیازهای کودک و خانواده تنظیم شود. در موارد خفیف، رواندرمانی از گزینههای اصلی است و CBT یکی از درمانهای مبتنی بر شواهد برای اضطراب کودکان محسوب میشود.
یکی از شناختهشدهترین روشهای رواندرمانی برای اضطراب کودکان و نوجوانان، درمان شناختی رفتاری (CBT) است.
در CBT کودک به تدریج یاد میگیرد:
AACAP و منابع بالینی مبتنی بر شواهد، CBT را برای طیف مهمی از اختلالات اضطرابی دوران کودکی و نوجوانی توصیه میکنند.
یکی از چرخههای مهم اضطراب این است:
ترس = اجتناب= آرامش کوتاهمدت = تقویت ترس = اجتناب بیشتر
برای مثال کودکی که از صحبت کردن در کلاس میترسد ممکن است از پاسخ دادن خودداری کند. وقتی از موقعیت خارج میشود، اضطرابش کاهش پیدا میکند. همین کاهش موقت میتواند باعث شود مغز کودک یاد بگیرد:
«اجتناب کردن من را از خطر نجات داد.»
در درمان، متخصص ممکن است با توجه به شرایط کودک از مواجهه تدریجی و برنامهریزیشده استفاده کند؛ یعنی کودک به شکل مرحلهبهمرحله با موقعیت ترسناک روبهرو شود و یاد بگیرد بدون فرار یا اجتناب، اضطراب خود را مدیریت کند.
این مواجهه نباید ناگهانی، اجباری یا خارج از ظرفیت کودک باشد. در درمان حرفهای، مراحل با توجه به سن، شدت اضطراب و توانایی کودک طراحی میشوند.
راهنمای والدین AACAP نیز بر اهمیت شکستن چرخه اجتناب و استفاده از مواجهه در چارچوب CBT تأکید میکند.
برخی کودکان نمیدانند وقتی مضطرب میشوند دقیقاً چه اتفاقی برایشان افتاده است.
درمانگر میتواند به کودک کمک کند:
برای کودکان کمسن ممکن است آموزش از طریق بازی، تصویر، داستان، کارتهای هیجانی و فعالیتهای ساده انجام شود.
برای نوجوانان میتوان از گفتوگو، ثبت افکار، تمرینهای شناختی و مهارتهای پیشرفتهتر استفاده کرد.
والدین بخش مهمی از فرایند درمان هستند.
اما مشارکت والدین به معنی این نیست که باید دائماً کودک را آرام کنند یا تمام موقعیتهای اضطرابآور را از زندگی او حذف کنند.
گاهی اطمینانبخشی بیش از حد میتواند چرخه اضطراب را ناخواسته حفظ کند.
برای مثال اگر کودک بارها بپرسد:
«مطمئنی اتفاق بدی نمیافتد؟»
و والد هر بار پاسخ طولانی و قطعی بدهد، ممکن است کودک برای آرام شدن دوباره به همان اطمینان نیاز پیدا کند.
والد میتواند به جای آن به کودک کمک کند احساسش را بشناسد و مهارتی را که در درمان آموخته است به کار ببرد.
آموزش والدین نیز یکی از بخشهای مهم برخی برنامههای درمان اضطراب کودک است و پژوهشهای مورد اشاره AACAP نشان دادهاند که مداخلات والد-محور میتوانند در برخی شرایط نقش مؤثری داشته باشند.
والدین میتوانند در کنار درمان تخصصی، محیط خانه را نیز برای مدیریت بهتر اضطراب آماده کنند.
جملههایی مانند:
ممکن است کودک را از بیان احساساتش دور کند.
بهتر است ابتدا احساس او را بشناسید:
«میفهمم که این موقعیت برایت ترسناک است.»
بعد به او کمک کنید با آن مواجه شود.
برنامه مشخص برای خواب، مدرسه، غذا، بازی و فعالیتهای روزانه میتواند برای برخی کودکان احساس ثبات بیشتری ایجاد کند.
خواب نامنظم میتواند تحمل کودک در برابر فشارهای روزانه را کاهش دهد.
بازی، پیادهروی، ورزش و فعالیت بدنی متناسب با سن میتوانند بخشی از سبک زندگی سالم کودک باشند.
اگر کودک از موقعیتی شدیداً میترسد، مجبور کردن ناگهانی او معمولاً جایگزین درمان اصولی نیست.
مواجهه بهتر است مرحلهبهمرحله و با برنامه انجام شود.
به جای اینکه فقط بپرسید:
«چرا میترسی؟»
میتوانید بپرسید:
«کدام قسمت این موقعیت برایت سختتر است؟»
این سؤال اطلاعات بیشتری در اختیار والد قرار میدهد.
گاهی مشکل اصلی خود ترس نیست؛ بلکه رفتارهایی است که کودک برای فرار از ترس انجام میدهد.
اگر اضطراب کودک باعث یکی از موارد زیر شده باشد، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود:
در چنین شرایطی بهتر است به جای منتظر ماندن برای اینکه مشکل «خودش برطرف شود»، علت آن ارزیابی شود.
در کلینیک روانشناسی ذهن آرا، درمان اضطراب کودک بر اساس شرایط فردی کودک، سن، شدت علائم، محیط خانواده و مشکلات همراه طراحی میشود.
فرآیند درمان میتواند شامل:
باشد.
هدف درمان صرفاً این نیست که کودک برای مدتی آرامتر شود؛ بلکه تلاش میشود کودک مهارتهایی یاد بگیرد که بتواند با نگرانیها و موقعیتهای دشوار زندگی به شکل سازگارانهتری مواجه شود.
درمان نیز بر اساس شرایط کودک تنظیم میشود، زیرا یک روش واحد برای تمام کودکان مبتلا به اضطراب مناسب نیست.
نه همیشه.
در بسیاری از موارد، بهویژه زمانی که اضطراب خفیفتر است، رواندرمانی میتواند یکی از گزینههای اصلی درمان باشد.
در موارد شدیدتر، یا زمانی که پاسخ به رواندرمانی کافی نبوده است، ممکن است روانپزشک کودک و نوجوان دارودرمانی را نیز بررسی کند.
داروهای گروه SSRI در راهنماهای بالینی بهعنوان یکی از گزینههای دارویی برای اختلالات اضطرابی کودکان و نوجوانان مطرح شدهاند، اما تصمیم درباره مصرف دارو باید توسط پزشک متخصص و بر اساس شرایط فردی کودک گرفته شود.
بنابراین والدین نباید داروی ضداضطراب را خودسرانه شروع، قطع یا تغییر دهند.
در بسیاری از کودکان، اضطراب با درمان مناسب به شکل قابلتوجهی قابل مدیریت و بهبود است.
هدف درمان الزاماً این نیست که کودک دیگر هیچوقت نگران نشود. اضطراب بخشی از تجربه طبیعی انسان است.
هدف این است که کودک:
درمانهای مبتنی بر CBT برای طیف مهمی از اختلالات اضطرابی کودکان و نوجوانان شواهد مناسبی دارند و در برخی موارد ترکیب رواندرمانی و دارودرمانی میتواند از هرکدام به تنهایی مؤثرتر باشد.
پاسخ یکسانی برای همه کودکان وجود ندارد.
مدت درمان به عواملی مانند:
وابسته است.
بنابراین بهتر است به جای تعیین یک عدد ثابت از ابتدا، پس از ارزیابی کودک درباره اهداف و روند درمان تصمیمگیری شود.
اضطراب و ADHD میتوانند در یک کودک همزمان وجود داشته باشند.
به همین دلیل اگر کودکی بیقرار، کمتمرکز یا تحریکپذیر است، نباید بدون ارزیابی نتیجه گرفت که علت حتماً ADHD است.
از طرف دیگر، وجود ADHD نیز اضطراب را رد نمیکند.
گاهی علائم دو مشکل روی یکدیگر اثر میگذارند و تشخیص دقیق نیازمند بررسی جامع است.
بله، اضطراب شدید میتواند تمرکز، مشارکت در کلاس، حضور در مدرسه، انجام تکالیف و عملکرد کودک در موقعیتهای ارزیابی را تحت تأثیر قرار دهد.
گاهی کودک از نظر توانایی تحصیلی مشکلی ندارد، اما اضطراب باعث میشود نتواند توانایی واقعی خود را نشان دهد.
به همین دلیل افت ناگهانی عملکرد مدرسه یا امتناع از حضور در مدرسه میتواند یکی از دلایلی باشد که نیاز به ارزیابی روانشناختی را مطرح میکند.
اگر اضطراب شدید باشد، عملکرد کودک به شکل جدی مختل شده باشد، علائم با رواندرمانی اولیه به اندازه کافی بهبود پیدا نکرده باشند، یا احتمال نیاز به دارودرمانی مطرح باشد، ارزیابی روانپزشک کودک و نوجوان میتواند ضروری باشد.
روانشناس و روانپزشک میتوانند در صورت نیاز در یک مسیر درمانی هماهنگ با یکدیگر کار کنند.
برخی ترسها و نگرانیهای طبیعی دوران رشد با گذشت زمان کاهش پیدا میکنند. اما اضطرابی که شدید، مداوم یا مختلکننده عملکرد کودک باشد بهتر است ارزیابی شود و نباید صرفاً به امید برطرف شدن خودبهخودی آن رها شود. AACAP نیز بر اهمیت ارزیابی و درمان متناسب با شدت و شرایط کودک تأکید دارد.
یک درمان واحد برای همه کودکان وجود ندارد. CBT یکی از روشهای دارای شواهد قوی برای بسیاری از اختلالات اضطرابی دوران کودکی است و بسته به شدت مشکل، آموزش والدین، سایر مداخلات روانشناختی و در موارد لازم دارودرمانی نیز ممکن است در برنامه قرار گیرد.
ترس از جدایی در برخی مراحل رشد طبیعی است. زمانی که این ترس شدید، نامتناسب با سن، طولانی یا مختلکننده عملکرد کودک باشد، باید احتمال اضطراب جدایی و سایر مشکلات مرتبط بررسی شود.
ایجاد یک برنامه قابل پیشبینی، آمادهسازی تدریجی کودک برای مدرسه، صحبت درباره نگرانیهای او، تمرین موقعیتهای جدید و پرهیز از اطمینانبخشی افراطی میتواند کمککننده باشد. اگر اضطراب باعث اجتناب از مدرسه یا اختلال قابلتوجه در عملکرد کودک شده است، ارزیابی تخصصی توصیه میشود.
برای برخی کودکان، بهخصوص در سنین پایینتر، کلینیک بازی درمانی میتواند مکان مناسبی برای ایجاد ارتباط، شناخت هیجانها و تمرین مهارتهای مقابلهای باشد. نوع مداخله باید بر اساس سن، شرایط و نیاز کودک انتخاب شود.
در بسیاری از برنامهها مشارکت و آموزش والدین اهمیت دارد. والدین میتوانند به کودک کمک کنند مهارتهای آموختهشده در درمان را در محیط خانه و زندگی روزمره به کار ببرد.
اضطراب میتواند با علائم جسمی مانند دلدرد، تهوع، سردرد و تنش عضلانی همراه شود. با این حال، علائم جسمی مداوم یا شدید باید از نظر پزشکی نیز بررسی شوند.
تعداد جلسات به نوع و شدت اضطراب، سن کودک، مشکلات همراه و پاسخ او به درمان بستگی دارد. پس از ارزیابی اولیه میتوان درباره اهداف و روند درمان تصمیم دقیقتری گرفت.
بله. نوجوانان نیز میتوانند از رواندرمانیهای مبتنی بر شواهد، آموزش مهارتهای مقابلهای و در موارد لازم سایر مداخلات تخصصی استفاده کنند. نوع درمان باید با سن، شرایط و نوع اضطراب نوجوان هماهنگ شود.
اگر اضطراب فرزندتان باعث شده است که از مدرسه، دوستان، فعالیتهای اجتماعی، خواب مستقل یا موقعیتهای روزمره اجتناب کند، یا اگر نگرانیهای او برای مدت طولانی ادامه پیدا کرده و زندگی خانواده را تحت تأثیر قرار داده است، بهتر است موضوع را جدی بگیرید.
در کلینیک روانشناسی ذهن آرا، ارزیابی و درمان اضطراب کودکان و نوجوانان با توجه به شرایط فردی هر مراجعهکننده انجام میشود.
مرکز روانشناسی ذهن آرا
آدرس: تهران، سیدخندان، خیابان جلفا، خیابان کاویان غربی، پلاک ۵۸
تلفن: ۰۲۱۲۶۷۲۲۱۴۰
ساعات کاری: همهروزه ۹ صبح تا ۲۱ شب؛ جمعهها ۱۰ صبح تا ۲۱ شب
برای دریافت اطلاعات بیشتر درباره ارزیابی و درمان اضطراب کودک در تهران میتوانید با مرکز تماس بگیرید.
سلام آقای دکتر لطفا بهم کمک کنید من هر روز فکر میکنم در ها موندنم اضطراب دارم بی قراری از استرس فقط ناخون هام رو میجوم من دوازده سالمه لطفا کمک کنید