بازی برای کودکان بیش فعال | معرفی 20 بازی علمی
بازی برای کودکان بیشفعال
بازی برای کودکان بیشفعال فقط راهی برای سرگرم کردن آن‌ها نیست؛ بلکه میتواند فرصتی برای تمرین مهارت‌هایی مانند توجه و افزایش تمرکز کودک، رعایت نوبت، کنترل تکانه، حل مسئله و تنظیم هیجان فراهم کند. کودکانی که با اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) زندگی می‌کنند، ممکن است هنگام انتظار کشیدن، دنبال کردن دستورالعمل‌های چندمرحله‌ای، متوقف کردن یک فعالیت هیجان‌انگیز یا حفظ تمرکز روی یک کار با دشواری بیشتری روبه‌رو شوند.
در چنین شرایطی، انتخاب بازی مناسب اهمیت زیادی دارد. بازی‌ای که قوانین پیچیده، زمان طولانی یا انتظار زیاد داشته باشد، ممکن است کودک را خسته یا کلافه کند؛ اما فعالیتی کوتاه، جذاب و متناسب با تواناییهای او میتواند فرصت بیشتری برای یادگیری ایجاد کند.
در این مقاله از ذهن‌آرا، ۲۰ بازی برای کودکان بیشفعال را معرفی می‌کنیم که والدین و مربیان میتوانند با وسایل ساده در خانه، مهدکودک یا محیط آموزشی اجرا کنند. برای هر بازی، وسایل موردنیاز، روش اجرا و مهارتی که فرصت تمرین آن فراهم میشود، توضیح داده شده است.
چرا بازی برای کودکان بیشفعال اهمیت دارد؟
اختلال نقص توجه و بیشفعالی یا ADHD یک اختلال عصب‌رشدی است که میتواند با دشواری در توجه، بیشفعالی و تکانشگری همراه باشد. شدت و ترکیب این نشانه‌ها در کودکان یکسان نیست؛ بنابراین، بازی مناسب برای یک کودک ممکن است برای کودک دیگری جذابیت یا فایده کمتری داشته باشد.
بازیهای هدفمند میتوانند موقعیتی طبیعی برای تمرین مهارتهای مختلف ایجاد کنند. برای مثال، کودک در بازی چراغ قرمز و سبز تمرین می‌کند که با شنیدن یک علامت توقف کند؛ در بازی حافظه تصویری، اطلاعات را به خاطر بسپارد؛ و در بازیهای نوبتی، منتظر بماند تا فرصت مشارکت او برسد.
بازیهای حرکتی نیز امکان تخلیه انرژی و مشارکت فعال را فراهم می‌کنند. راهنماهای معتبر سلامت کودک، فعالیت بدنی منظم و استفاده از راهبردهای رفتاری متناسب با نیاز کودک را از بخش‌های مهم حمایت از کودکان دارای ADHD می‌دانند. بااین‌حال، نباید فرض کرد که هر بازی بهتنهایی علائم ADHD را درمان می‌کند.
۲۰ بازی مناسب برای کودکان بیشفعال
۱. بازی چراغ قرمز و چراغ سبز
هدف: تمرین توقف و شروع حرکت، گوش دادن به دستور و کنترل تکانه
وسایل موردنیاز: دو کارت سبز و قرمز یا دو برگه رنگی
روش اجرا:
ابتدا برای کودک توضیح دهید که کارت سبز به معنی حرکت و کارت قرمز به معنی توقف است. وقتی کارت سبز را بالا می‌برید، کودک میتواند راه برود، بدود یا مانند یک حیوان حرکت کند. با بالا رفتن کارت قرمز، باید حرکتش را متوقف کند.
در شروع بازی، علامت‌ها را با فاصله زمانی کافی نشان دهید. پس از آنکه کودک با قانون بازی آشنا شد، می‌توانید فاصله بین علامت‌ها را تغییر دهید یا حرکت‌های متفاوتی به بازی اضافه کنید.
چطور بازی را جذاب‌تر کنیم؟
از کودک بخواهید هنگام چراغ سبز مانند خرگوش بپرد، مانند ربات راه برود یا روی پنجه‌هایش حرکت کند. این تنوع، بازی را جذاب‌تر می‌کند؛ بدون آنکه لازم باشد قوانین زیادی به آن اضافه کنید.
نکته والدین: اگر کودک هنگام دیدن چراغ قرمز نتوانست فوراً متوقف شود، بازی را به شکل تمرینی ادامه دهید. هدف، یادگیری تدریجی است، نه حذف کودک از بازی به دلیل اشتباه.
۲. بازی مجسمه‌های متحرک
هدف: تمرین توقف حرکت، توجه شنیداری و تغییر وضعیت بدن
وسایل موردنیاز: موسیقی شاد و فضایی امن برای حرکت
روش اجرا:
موسیقی را پخش کنید و از کودک بخواهید آزادانه حرکت کند. به‌محض قطع موسیقی، باید در همان حالتی که قرار دارد ثابت بماند؛ درست مانند مجسمه.
در مراحل ابتدایی، چند ثانیه ثابت ماندن کافی است. بهتدریج می‌توانید از کودک بخواهید حالت‌های خاصی را حفظ کند؛ مثلاً مانند یک درخت، یک فضانورد یا یک حیوان بایستد.
نسخه ساده‌تر: به‌جای موسیقی، از فرمان‌هایی مانند «حرکت» و «ایست» استفاده کنید.
مهارت مورد تمرین: کودک فرصت پیدا می‌کند واکنش خود به یک علامت بیرونی را تمرین کند و میان حرکت کردن و توقف کردن تفاوت بگذارد.
۳. بازی شکار گنج در خانه
هدف: تمرین توجه، دنبال کردن سرنخ‌ها و حل مسئله
وسایل موردنیاز: چند اسباب‌بازی، کارت تصویری یا اشیای بی‌خطر
روش اجرا:
یک شیء جذاب را به‌عنوان گنج انتخاب کنید و آن را در محل مناسبی پنهان کنید. سپس سرنخ‌های ساده‌ای به کودک بدهید؛ برای مثال:
- «گنج نزدیک چیزی است که روی آن می‌نشینیم.»
- «برای پیدا کردن سرنخ بعدی، باید به اتاقی بروی که کتاب‌ها در آن هستند.»
- «به دنبال چیزی بگرد که رنگ آبی دارد.»
برای کودکی که هنوز در دنبال کردن دستورهای چندمرحله‌ای مشکل دارد، هر بار فقط یک سرنخ ارائه دهید. با پیشرفت او، می‌توانید سرنخ‌ها را کمی پیچیده‌تر کنید.
نکته کاربردی: مسیر جست‌وجو را کوتاه نگه دارید و در صورت نیاز از تصاویر استفاده کنید. هدف این نیست که کودک مدت زیادی بدون کمک جست‌وجو کند؛ بلکه باید بتواند مراحل بازی را بفهمد و از حل مسئله لذت ببرد.
۴. بازی تقلید حرکات
هدف: تمرین توجه دیداری، حافظه حرکتی و دنبال کردن الگو
وسایل موردنیاز: هیچ وسیله‌ای لازم نیست.
روش اجرا:
روبروی کودک بایستید و یک حرکت ساده انجام دهید؛ مثلاً دست زدن، بالا بردن دست‌ها یا لمس کردن شانه‌ها. کودک باید حرکت شما را تقلید کند.
بعد از چند دور، دو حرکت پشت سر هم انجام دهید؛ مثلاً یک بار دست بزنید و سپس دست‌ها را بالا ببرید. کودک باید ترتیب حرکات را به خاطر بسپارد و تکرار کند.
وقتی کودک با بازی آشنا شد، نقش‌ها را عوض کنید و اجازه دهید او رهبر بازی باشد.
چرا این بازی مناسب است؟
بازی تقلید حرکات به کودک فرصت می‌دهد توجه خود را به یک الگوی مشخص معطوف کند و توالی حرکات را تمرین کند. کوتاه بودن مراحل نیز به حفظ مشارکت کودک کمک می‌کند.
۵. بازی فرمانده می‌گوید
هدف: تمرین گوش دادن، تشخیص دستور و کنترل پاسخ عجولانه
وسایل موردنیاز: فضای کافی برای انجام حرکات ساده
روش اجرا:
در این بازی، کودک فقط زمانی باید فرمان را اجرا کند که جمله با عبارت «فرمانده می‌گوید» شروع شود.
برای مثال:
- «فرمانده می‌گوید دست بزن.»
- «فرمانده می‌گوید یک دور بچرخ.»
- «بپر!»؛ این دستور را نباید اجرا کند، چون عبارت آغازین را ندارد.
در ابتدا، تعداد فرمان‌های فریبنده را کم کنید. اگر کودک هنوز با قانون بازی آشنا نیست، ابتدا چند نمونه را همراه او تمرین کنید.
توجه: این بازی نباید به مسابقه‌ای برای گیر انداختن کودک تبدیل شود. اگر اشتباه کرد، قانون را یادآوری کنید و فرصت دیگری برای امتحان کردن بدهید.
۶. بازی حافظه تصویری
هدف: تمرین به خاطر سپردن اطلاعات و توجه به جزئیات
وسایل موردنیاز: چند کارت تصویری یا اشیای آشنا
روش اجرا:
سه تا پنج شیء را روی میز قرار دهید و اجازه دهید کودک برای چند ثانیه به آن‌ها نگاه کند. سپس از او بخواهید چشم‌هایش را ببندد و یکی از اشیا را بردارید. کودک باید حدس بزند کدام شیء ناپدید شده است.
برای شروع می‌توانید از اشیای بسیار متفاوت، مانند یک توپ، یک قاشق و یک ماشین اسباب‌بازی استفاده کنید. بعداً تعداد اشیا را افزایش دهید یا از کارت‌های تصویری مشابه‌تر کمک بگیرید.
نسخه پیشرفته‌تر: جای دو شیء را تغییر دهید و از کودک بخواهید مشخص کند چه چیزی عوض شده است.
نکته: اگر کودک در به خاطر سپردن اشیا مشکل دارد، تعداد آن‌ها را کاهش دهید. بازی زمانی مفیدتر است که چالش آن متناسب با توانایی کودک باشد.
۷. بازی مسیر مانع
هدف: تمرین برنامه‌ریزی حرکتی، دنبال کردن ترتیب مراحل و هماهنگی بدن
وسایل موردنیاز: بالش، حلقه، نوار چسب کاغذی یا چند مانع سبک و ایمن
روش اجرا:
یک مسیر ساده طراحی کنید. برای مثال، کودک باید از روی یک خط عبور کند، دور یک بالش بچرخد، توپ را داخل سبد بیندازد و در پایان به نقطه شروع برگردد.
ابتدا مسیر را با دو مرحله آغاز کنید. پس از تسلط کودک، مرحله سوم یا چهارم را اضافه کنید.
از کودک بخواهید قبل از شروع، مسیر را نگاه کند و بگوید ابتدا چه کاری انجام می‌دهد. اگر به یادآوری نیاز داشت، ترتیب مراحل را با تصاویر نشان دهید.
ایمنی: از موانع کوتاه و پایدار استفاده کنید و از پریدن از ارتفاع، بالا رفتن از وسایل ناپایدار یا دویدن روی سطوح لغزنده خودداری کنید.
۸. بازی توپ و نوبت
هدف: تمرین انتظار، رعایت نوبت و هماهنگی چشم و دست
وسایل موردنیاز: یک توپ نرم
روش اجرا:
روبه‌روی کودک بنشینید و توپ را به‌آرامی به سمت او بغلتانید. کودک پس از گرفتن توپ، باید آن را به شما برگرداند.
برای تمرین نوبت، از عبارت‌های مشخص استفاده کنید: «اول نوبت من، بعد نوبت تو.»
وقتی کودک با بازی آشنا شد، می‌توانید توپ را به داخل یک سبد بیندازید یا تعداد پاس‌های موفق را با هم بشمارید.
نکته مهم: اگر انتظار کشیدن برای کودک دشوار است، از نوبت‌های کوتاه شروع کنید. لازم نیست در ابتدای کار از او بخواهید مدت زیادی منتظر بماند.
۹. بازی دسته‌بندی اشیا
هدف: تمرین توجه به ویژگی‌ها، طبقه‌بندی و انعطاف‌پذیری شناختی
وسایل موردنیاز: اسباب‌بازی‌ها، بلوک‌های رنگی، دکمه‌های بزرگ یا کارت‌های تصویری مناسب سن
روش اجرا:
چند شیء مختلف را در اختیار کودک قرار دهید و از او بخواهید آن‌ها را بر اساس یک ویژگی مرتب کند؛ مثلاً همه اشیای قرمز را کنار هم بگذارد.
در دور بعد، معیار دسته‌بندی را تغییر دهید. این بار ممکن است اشیا را بر اساس اندازه یا شکل مرتب کند.
مثال: ماشین قرمز و توپ قرمز در یک گروه قرار می‌گیرند؛ اما در مرحله بعد، همه وسایل چرخ‌دار باید در یک گروه باشند.
چرا این بازی مفید است؟
کودک در این فعالیت فرصت دارد به ویژگی‌های اشیا توجه کند، یک قانون را دنبال کند و در صورت تغییر قانون، شیوه دسته‌بندی خود را تغییر دهد.
۱۰. بازی شنیدن صدای هدف
هدف: تمرین توجه شنیداری و تشخیص محرک مشخص
وسایل موردنیاز: چند صدای آشنا یا وسایل ساده مانند زنگ و قاشق
روش اجرا:
به کودک بگویید قرار است به صداها گوش دهد و هر زمان صدای مشخصی را شنید، دستش را بالا ببرد.
برای مثال، سه صدای متفاوت انتخاب کنید و از او بخواهید فقط هنگام شنیدن صدای زنگ واکنش نشان دهد.
ابتدا فاصله بین صداها را زیاد کنید و صداهای بسیار مشابه را کنار هم قرار ندهید. پس از آشنایی کودک با قانون بازی، می‌توانید تعداد صداها را افزایش دهید.
نسخه ساده‌تر: به‌جای چند صدا، از کودک بخواهید هر زمان نام یک حیوان خاص را شنید، یک بار دست بزند.
نکته: صدای وسایل نباید بلند یا آزاردهنده باشد. اگر کودک به صدا حساس است، بازی را با تصاویر یا نشانههای دیداری جایگزین کنید.
۱۱. بازی ساختن با لگو
هدف: تمرین حل مسئله، برنامه‌ریزی، توجه به جزئیات و تکمیل فعالیت
وسایل موردنیاز: لگو یا بلوک‌های ساخت‌وساز مناسب سن
روش اجرا:
از کودک بخواهید با چند قطعه مشخص، یک برج، خانه یا وسیله ساده بسازد. به‌جای اینکه تمام مراحل را از ابتدا توضیح دهید، دستورها را کوتاه و مرحله‌به‌مرحله ارائه کنید.
برای مثال:
- ابتدا دو قطعه را روی هم قرار بده.
- یک قطعه دیگر کنار آن بگذار.
- در پایان، یک سقف برای خانه بساز.
پس از آنکه کودک توانست نمونه ساده را بسازد، از او بخواهید طرح خودش را طراحی کند.
نکته کاربردی: اگر کودک هنگام ساختن سازه از موضوع اصلی منحرف شد، با یک سؤال کوتاه او را به هدف بازی برگردانید؛ مثلاً «حالا کدام قطعه را لازم داریم؟»
از قطعات متناسب با سن کودک استفاده کنید و برای خردسالانی که ممکن است اشیا را در دهان بگذارند، از قطعات کوچک استفاده نکنید.
۱۲. بازی نقاشی با دستورهای کوتاه
هدف: تمرین توجه شنیداری، دنبال کردن دستور و هماهنگی چشم و دست
وسایل موردنیاز: کاغذ، مداد رنگی یا ماژیک قابل شست‌وشو
روش اجرا:
از کودک بخواهید طبق دستورهای کوتاه یک تصویر بسازد.
برای مثال:
- «یک دایره بکش.»
- «بالای دایره یک خورشید بکش.»
- «کنار آن یک درخت بکش.»
در ابتدا، هر بار یک دستور بدهید و اجازه دهید کودک آن را انجام دهد. سپس می‌توانید دو دستور مرتبط را پشت سر هم ارائه کنید.
نسخه خلاقانه: از کودک بخواهید نقاشی خودش را کامل کند و برای آن یک داستان بسازد.
در این بازی، هدف تولید یک نقاشی بی‌نقص نیست؛ بلکه دنبال کردن مراحل، تصمیم‌گیری و لذت بردن از فعالیت اهمیت دارد.
۱۳. بازی داستان‌سازی نوبتی
هدف: تمرین گوش دادن، حافظه رویدادی، زبان و رعایت نوبت در گفتگو
وسایل موردنیاز: هیچ وسیله‌ای لازم نیست؛ کارت‌های تصویری اختیاری هستند.
روش اجرا:
شما داستانی را با یک جمله آغاز کنید: «یک روز خرگوش کوچکی از خانه بیرون رفت و یک جعبه عجیب پیدا کرد.»
سپس از کودک بخواهید یک جمله به داستان اضافه کند. در ادامه، شما و کودک به نوبت داستان را پیش ببرید.
اگر کودک در ادامه دادن داستان مشکل داشت، دو انتخاب ساده به او بدهید: «فکر می‌کنی داخل جعبه یک کلید بود یا یک نقشه؟»
چرا این بازی مناسب است؟
این فعالیت به کودک فرصت می‌دهد به صحبت طرف مقابل گوش کند، ایده خود را بیان کند و برای ادامه داستان به مطالب قبلی توجه داشته باشد.
۱۴. بازی پیدا کردن تفاوت‌ها
هدف: تمرین توجه دیداری، بررسی جزئیات و مقایسه
وسایل موردنیاز: دو تصویر مشابه یا دو مجموعه از اشیای کوچک
روش اجرا:
دو تصویر تقریباً مشابه به کودک نشان دهید و از او بخواهید تفاوت‌های آن‌ها را پیدا کند. اگر کودک خردسال است، تفاوت‌ها باید واضح باشند؛ مثلاً یکی از تصاویر یک توپ داشته باشد و دیگری دو توپ.
می‌توانید همین بازی را با چیدن چند شیء روی میز انجام دهید. پس از مشاهده، کودک چشم‌هایش را ببندد و شما یکی از اشیا را تغییر دهید.
سازگاری با توانایی کودک: تعداد تفاوت‌ها را کم نگه دارید و از او بخواهید هر تفاوت را که پیدا می‌کند نشان دهد. اگر خسته شد، بازی را متوقف کنید و بعداً ادامه دهید.
۱۵. بازی لی‌لی
هدف: تمرین تعادل، هماهنگی حرکتی، رعایت مسیر و فعالیت بدنی
وسایل موردنیاز: گچ برای فضای بیرون یا نوار چسب کاغذی برای فضای مناسب داخل خانه
روش اجرا:
خانه‌های لی‌لی را روی سطحی صاف طراحی کنید. کودک باید با توجه به الگوی تعیین‌شده از خانه‌ها عبور کند.
در ابتدا فقط چند خانه طراحی کنید. بعداً می‌توانید از کودک بخواهید در خانه‌های مشخص یک حرکت ساده انجام دهد؛ مثلاً روی یک پا بایستد یا یک عدد را نام ببرد.
توجه: اگر کودک در حفظ تعادل مشکل دارد، نسخه ساده‌تر بازی را انتخاب کنید و از او نخواهید حتماً روی یک پا بپرد.
فعالیت بدنی باید با توانایی حرکتی کودک متناسب باشد و فضای بازی از موانع خطرناک خالی شود.
۱۶. بازی پازل مرحله‌ای
هدف: تمرین حل مسئله، تحمل دشواری و تکمیل یک فعالیت
وسایل موردنیاز: پازل متناسب با سن کودک
روش اجرا:
پازلی انتخاب کنید که کودک بتواند بخش قابل‌توجهی از آن را با کمی کمک کامل کند. قطعات را روی میز قرار دهید و از او بخواهید ابتدا گوشه‌ها یا بخش‌های مشخص تصویر را پیدا کند.
اگر تکمیل کل پازل برای او دشوار است، تصویر را به چند بخش کوچک تقسیم کنید و هر بار روی یک بخش تمرکز کنید.
نقش والدین: به‌جای حل کردن پازل برای کودک، سؤال‌های راهنما بپرسید؛ مانند «کدام قطعه لبه صاف دارد؟» یا «این رنگ را در کجای تصویر می‌بینی؟»
وقتی کودک یک بخش را کامل کرد، پیشرفت او را به رسمیت بشناسید؛ حتی اگر هنوز کل پازل تمام نشده باشد.
۱۷. بازی مرتب‌سازی با زمان انعطاف‌پذیر
هدف: تمرین سازمان‌دهی، شروع کار و پیگیری یک دستور مشخص
وسایل موردنیاز: سبد اسباب‌بازی و یک زمان‌سنج اختیاری
روش اجرا:
به‌جای اینکه از کودک بخواهید تمام اتاق را مرتب کند، یک هدف کوچک تعیین کنید؛ مثلاً «همه ماشین‌ها را داخل این سبد بگذار.»
پس از اتمام، سراغ مرحله بعد بروید؛ برای مثال، جمع کردن بلوک‌ها.
اگر زمان‌سنج برای کودک هیجان‌انگیز است، می‌توانید مدت کوتاهی برای انجام کار در نظر بگیرید. اما اگر فشار زمانی باعث اضطراب یا بی‌قراری او میشود، از زمان‌سنج استفاده نکنید.
نکته مهم: مرتب‌سازی را به فعالیتی تنبیهی تبدیل نکنید. همراهی والدین و تقسیم کار به بخش‌های کوچک میتواند شروع و ادامه فعالیت را آسان‌تر کند.
۱۸. بازی شناخت احساسات
هدف: تمرین شناخت هیجان‌ها، بیان احساس و انتخاب واکنش مناسب
وسایل موردنیاز: کارت‌های چهره یا نقاشی صورت‌های مختلف
روش اجرا:
چند تصویر از چهره‌های شاد، ناراحت، عصبانی، نگران و متعجب به کودک نشان دهید. از او بخواهید احساس هر شخصیت را حدس بزند.
سپس موقعیت‌های ساده مطرح کنید:
- «اگر اسباب‌بازی‌ات خراب شود، ممکن است چه احساسی داشته باشی؟»
- «اگر دوستت اسباب‌بازی‌اش را با تو تقسیم کند، چه احساسی پیدا می‌کنی؟»
- «وقتی خیلی عصبانی هستی، چه کاری میتواند کمک کند آرام‌تر شوی؟»
پاسخ‌ها را بدون قضاوت بشنوید و به کودک یادآوری کنید که داشتن احساساتی مانند خشم، ترس یا ناراحتی طبیعی است؛ مهم این است که چگونه با آن‌ها برخورد می‌کنیم.
تمرین تکمیلی: از کودک بخواهید سه راهکار آرام شدن را انتخاب کند؛ مانند چند نفس آرام، درخواست کمک از بزرگسال یا رفتن به یک فضای آرام و امن.
۱۹. بازی عبور از تونل و مسیر حسی
هدف: تمرین حرکت هدفمند، هماهنگی بدن و تجربه حسی متنوع
وسایل موردنیاز: تونل بازی ایمن یا یک فضای باز و مناسب برای خزیدن، بالش‌های ثابت و چند سطح با بافت متفاوت
روش اجرا:
یک مسیر ساده بسازید که کودک در آن از یک تونل عبور کند، روی یک سطح مشخص قدم بگذارد و در پایان یک توپ را داخل سبد قرار دهد.
می‌توانید از بافت‌های متفاوت و ایمن استفاده کنید؛ البته فقط در صورتی که کودک با آن‌ها راحت باشد.
نکته مهم درباره بازیهای حسی: همه کودکان بیشفعال به تحریک حسی بیشتر نیاز ندارند. برخی از کودکان از صدا، لمس یا شلوغی زودتر خسته می‌شوند. بنابراین، بازی را بر اساس واکنش و ترجیح کودک تنظیم کنید و او را مجبور به لمس بافت یا انجام حرکتی که برایش ناخوشایند است نکنید.
۲۰. بازی مأموریت سه‌مرحله‌ای
هدف: تمرین دنبال کردن دستورهای متوالی، حافظه کاری و برنامه‌ریزی
وسایل موردنیاز: سه شیء آشنا مانند توپ، کتاب و سبد
روش اجرا:
برای کودک یک مأموریت کوچک تعریف کنید:
۱. توپ را بردار.
۲. آن را داخل سبد بگذار.
۳. کتاب را روی میز قرار بده.
ابتدا هر مرحله را با کمک کلامی یا تصویری توضیح دهید. اگر کودک موفق شد، همین الگو را با سه کار جدید تکرار کنید.
در مراحل بعدی می‌توانید از کودک بخواهید خودش مأموریت طراحی کند و شما آن را انجام دهید.
چطور سطح بازی را تنظیم کنیم؟
اگر کودک دستور اول را فراموش می‌کند، از یک مرحله شروع کنید. اگر دو مرحله را به‌خوبی انجام می‌دهد، مرحله سوم را اضافه کنید. افزایش دشواری باید تدریجی باشد، نه به‌صورت ناگهانی.
این بازی به‌ویژه برای تمرین دستورهای روزمره مفید است؛ برای مثال، آماده کردن کیف مدرسه یا جمع کردن وسایل نقاشی.
کدام بازی برای کدام نیاز کودک مناسب‌تر است؟
همه بازی‌ها برای همه کودکان به یک اندازه مناسب نیستند. برای انتخاب بهتر، ابتدا مشخص کنید که می‌خواهید چه مهارتی را در یک موقعیت مشخص تمرین کنید.
| هدف | بازیهای پیشنهادی |
|---|---|
| تمرین توقف و کنترل تکانه | چراغ قرمز و سبز، مجسمه‌های متحرک، فرمانده می‌گوید |
| توجه دیداری و شنیداری | حافظه تصویری، پیدا کردن تفاوت‌ها، شنیدن صدای هدف |
| دنبال کردن دستورها | تقلید حرکات، نقاشی با دستورهای کوتاه، مأموریت سه‌مرحله‌ای |
| فعالیت بدنی و هماهنگی | مسیر مانع، لی‌لی، مسیر حسی |
| حل مسئله و برنامه‌ریزی | شکار گنج، لگو، پازل مرحله‌ای |
| تعامل اجتماعی و هیجان‌ها | توپ و نوبت، داستان‌سازی نوبتی، شناخت احساسات |
| سازمان‌دهی فعالیتها | دسته‌بندی اشیا، مرتب‌سازی مرحله‌ای |
این جدول یک راهنمای عملی برای انتخاب بازی است، نه یک ابزار تشخیصی یا برنامه درمانی استاندارد. بهتر است به‌جای تلاش برای تمرین همه مهارت‌ها در یک جلسه، یک یا دو هدف مشخص انتخاب کنید.
چگونه بازی را برای کودک بیشفعال مؤثرتر کنیم؟
حتی یک بازی جذاب هم اگر طولانی، دشوار یا همراه با تذکرهای مداوم باشد، ممکن است نتیجه مطلوبی نداشته باشد. شیوه اجرای بازی به‌اندازه انتخاب آن اهمیت دارد.
۱. از زمان کوتاه شروع کنید
در ابتدا، بازی را در بازه‌ای کوتاه و متناسب با سن و علاقه کودک اجرا کنید. برای بسیاری از کودکان، چند دقیقه مشارکت موفق نقطه شروع بهتری از یک فعالیت طولانی است.
اگر کودک همچنان علاقه‌مند بود، بازی را ادامه دهید. اگر خسته شد، می‌توانید آن را در زمان دیگری از سر بگیرید.
۲. قوانین را ساده و روشن توضیح دهید
پیش از شروع، یک یا دو قانون اصلی را مشخص کنید. به‌جای توضیح طولانی، از جمله‌های کوتاه استفاده کنید.
برای مثال، در بازی توپ بگویید: «وقتی توپ به تو رسید، آن را به من برگردان.»
اگر قوانین زیادی وجود داشته باشد، ممکن است کودک پیش از شروع بازی سردرگم شود.
۳. کارها را به مراحل کوچک تقسیم کنید
اگر بازی چند مرحله دارد، ابتدا یک مرحله را آموزش دهید و سپس مرحله بعد را اضافه کنید. می‌توانید از تصاویر یا نشانههای دیداری کمک بگیرید.
این روش در فعالیت‌هایی مانند مرتب‌سازی، ساختن لگو و انجام مأموریت‌های چندمرحله‌ای کاربرد دارد.
۴. تلاش کودک را مشخص و دقیق تحسین کنید
به‌جای گفتن «آفرین، بچه خوبی هستی»، رفتار مشخصی را که می‌خواهید تقویت شود توصیف کنید.
مثلاً بگویید: «دیدم وقتی کارت قرمز را دیدی، ایستادی و منتظر علامت بعدی ماندی.»
این نوع بازخورد به کودک نشان می‌دهد دقیقاً کدام رفتار مورد توجه قرار گرفته است.
۵. برای حرکت کردن فرصت در نظر بگیرید
لازم نیست همه بازی‌ها نشسته انجام شوند. می‌توانید فعالیت‌های آرام و حرکتی را با هم ترکیب کنید؛ مثلاً پس از یک بازی حافظه کوتاه، یک دور مسیر مانع را اجرا کنید.
فعالیت بدنی منظم بخشی از سبک زندگی سالم کودک است، اما نباید آن را جایگزین درمان تخصصی ADHD دانست.
۶. اشتباه کردن را بخشی از یادگیری بدانید
اگر کودک قانون را فراموش کرد یا نتوانست نوبت را رعایت کند، بازی را به فرصتی برای تمرین دوباره تبدیل کنید. سرزنش، مقایسه با خواهر و برادر یا محروم کردن کودک از بازی به دلیل اشتباه‌های معمول میتواند تجربه بازی را ناخوشایند کند.
۷. بازی را با علاقه کودک هماهنگ کنید
کودکی که به حیوانات علاقه دارد ممکن است در بازی تقلید حرکات با اشتیاق بیشتری شرکت کند. کودکی که ساخت‌وساز را دوست دارد شاید با لگو یا مأموریت‌های مرحله‌ای بهتر ارتباط برقرار کند.
علاقه کودک را نقطه شروع قرار دهید و مهارت موردنظر را در دل همان فعالیت تمرین کنید.
یک برنامه هفتگی ساده برای بازی با کودکان بیشفعال
برای اینکه انتخاب بازی به کاری دشوار و زمان‌بر تبدیل نشود، می‌توانید از برنامه زیر به‌عنوان نمونه استفاده کنید. لازم نیست تمام بازی‌ها در هر روز انجام شوند.
| روز | بازی پیشنهادی | هدف اصلی |
|---|---|---|
| شنبه | چراغ قرمز و سبز | توقف و شروع حرکت |
| یکشنبه | شکار گنج | توجه و حل مسئله |
| دوشنبه | لگو یا پازل | برنامه‌ریزی و تکمیل فعالیت |
| سه‌شنبه | توپ و نوبت | انتظار و تعامل |
| چهارشنبه | مسیر مانع | فعالیت بدنی و هماهنگی |
| پنجشنبه | داستان‌سازی نوبتی | گوش دادن و بیان ایده |
| جمعه | انتخاب آزاد کودک از بازیهای هفته | لذت، مشارکت و استقلال |
این برنامه نسخه درمانی یا برنامه‌ای با اثربخشی بالینی اثبات‌شده نیست؛ صرفاً الگویی برای ایجاد تنوع و نظم در فعالیت‌های مشترک است. می‌توانید زمان، ترتیب و نوع بازی را بر اساس شرایط خانواده و نیاز کودک تغییر دهید.
چه بازیهایی برای کودکان بیشفعال مناسب نیستند؟
هیچ نوع بازی را نمی‌توان برای تمام کودکان دارای ADHD نامناسب دانست؛ اما برخی ویژگی‌ها ممکن است تجربه بازی را دشوار کنند.
- قوانین پیچیده و متعدد: ممکن است کودک را سردرگم کند، به‌خصوص زمانی که هنوز با بازی آشنا نشده است.
- انتظار طولانی بدون مشارکت: ممکن است انگیزه کودک را کاهش دهد.
- رقابت شدید و حذف سریع بازیکنان: میتواند باعث ناامیدی شود، به‌خصوص اگر کودک هنوز در کنترل تکانه یا تحمل شکست مشکل دارد.
- بازیهای پرخطر و بدون نظارت: دویدن در فضای لغزنده، پریدن از ارتفاع یا استفاده از وسایل ناپایدار خطر آسیب را افزایش می‌دهد.
- بازیهای همراه با تحقیر و سرزنش: اشتباه‌های کودک را به موضوعی برای شرمندگی تبدیل می‌کند و ممکن است تمایل او به مشارکت را کاهش دهد.
- فعالیت‌های طولانی و یکنواخت: ممکن است با علایق و ظرفیت توجه کودک متناسب نباشد.
به‌جای حذف کامل یک نوع بازی، ابتدا ببینید کدام بخش آن دشوار است. گاهی با کوتاه کردن مدت، ساده کردن قانون یا کاهش محرک‌های محیطی می‌توان فعالیت را مناسب‌تر کرد.
آیا بازی میتواند بیشفعالی کودک را درمان کند؟
بازی میتواند فرصت مناسبی برای یادگیری، تعامل، تمرین مهارتهای رفتاری و فعالیت بدنی فراهم کند؛ اما باید بین بازی آموزشی، بازی‌درمانی تخصصی و درمان اختلال ADHD تفاوت قائل شد.
بر اساس راهنماهای معتبر، درمان ADHD ممکن است با توجه به سن کودک و شدت علائم شامل آموزش و مداخله رفتاری برای والدین، حمایت‌های مدرسه، مداخلات روان‌شناختی و در برخی موارد دارودرمانی بیش فعالی باشد. برای کودکان زیر شش سال، آموزش مدیریت رفتار به والدین از مداخلات اولیه توصیه‌شده است. برای کودکان بزرگ‌تر نیز برنامه درمانی باید متناسب با نیازهای فردی آن‌ها تنظیم شود.
همچنین، استفاده از بازی بهتنهایی به معنای بازی‌درمانی تخصصی نیست. بازی‌درمانی در صورت استفاده بالینی، باید با هدف مشخص و توسط فرد آموزش‌دیده انجام شود.
اگر بی‌توجهی، تکانشگری یا بیشفعالی کودک در خانه، مدرسه یا روابط اجتماعی مشکلات قابل‌توجهی ایجاد کرده است، بهتر است برای ارزیابی دقیق و انتخاب برنامه مناسب با روان‌شناس کودک، روان‌پزشک کودک و نوجوان یا متخصص واجد صلاحیت مشورت کنید.
پرسش‌های متداول درباره بازی برای کودکان بیشفعال
بهترین بازی برای کودک بیشفعال چیست؟
بهترین بازی به سن، علایق، تواناییهای حرکتی و نیازهای کودک بستگی دارد. بازی چراغ قرمز و سبز برای تمرین توقف و شروع حرکت، بازی حافظه تصویری برای توجه به جزئیات و بازی مسیر مانع برای فعالیت بدنی گزینه‌های مناسبی برای شروع هستند.
آیا بازیهای فکری برای کودکان بیشفعال مفید هستند؟
بازیهای فکری مانند پازل، دسته‌بندی اشیا و بازی حافظه میتوانند فرصت تمرین حل مسئله، توجه و دنبال کردن قوانین را فراهم کنند. بهتر است سطح دشواری آن‌ها متناسب با توانایی کودک باشد و در صورت خستگی، فعالیت کوتاه یا متوقف شود.
آیا بازیهای حرکتی برای کودکان دارای ADHD مناسب‌اند؟
بسیاری از کودکان از بازیهای حرکتی لذت می‌برند. فعالیت‌هایی مانند لی‌لی، مسیر مانع ایمن و بازی توپ میتوانند به افزایش فعالیت بدنی و تمرین هماهنگی حرکتی کمک کنند. بااین‌حال، علایق و تواناییهای هر کودک متفاوت است و ایمنی محیط باید در اولویت قرار گیرد.
روزانه چه مدت با کودک بیشفعال بازی کنیم؟
مدت واحدی برای تمام کودکان وجود ندارد. بهتر است با بازههای کوتاه و متناسب با سن و علاقه کودک شروع کنید و بر اساس میزان مشارکت او زمان را تغییر دهید. استمرار فعالیت‌های لذت‌بخش و متناسب با توانایی کودک از تحمیل یک جلسه طولانی مهم‌تر است.
اگر کودک قوانین بازی را رعایت نکند چه کنیم؟
قانون را با جمله‌ای کوتاه یادآوری کنید، بازی را ساده‌تر کنید و یک فرصت تازه در اختیار کودک بگذارید. اگر کودک خسته یا کلافه شده است، استراحت کوتاه یا تغییر بازی میتواند مناسب‌تر از ادامه دادن همراه با سرزنش باشد.
آیا بازی با موبایل برای کودکان بیشفعال مناسب است؟
مناسب بودن بازی دیجیتال به محتوای آن، سن کودک، مدت استفاده و تأثیر آن بر خواب، فعالیت بدنی و زندگی روزمره بستگی دارد. بازیهای دیجیتال نباید جایگزین فعالیت بدنی، بازی تعاملی با والدین و ارتباط با همسالان شوند. برای انتخاب و مدت استفاده، راهنمایی‌های متناسب با سن کودک را در نظر بگیرید.
جمع‌بندی
بازی برای کودکان بیشفعال زمانی ارزشمندتر میشود که با نیازهای واقعی کودک هماهنگ باشد و به فرصتی برای تجربه موفقیت، یادگیری و ارتباط مثبت تبدیل شود. بازیهای حرکتی، حافظه‌ای، نوبتی و حل مسئله هرکدام میتوانند زمینه تمرین مهارتهای متفاوتی را فراهم کنند.
برای شروع، لازم نیست تمام ۲۰ بازی این مقاله را اجرا کنید. دو بازی متناسب با علاقه کودک انتخاب کنید، قوانین را ساده نگه دارید و به‌جای تمرکز بر بی‌نقص انجام دادن فعالیت، تلاش و مشارکت او را ببینید.
در نهایت، به یاد داشته باشید که کودک دارای ADHD صرفاً به دلیل دشواری در توجه یا کنترل تکانه، لجباز یا بی‌انگیزه نیست. حمایت متناسب با نیازهای او، محیط قابل پیش‌بینی و تعامل مثبت با بزرگسالان میتوانند به تجربه بهتر یادگیری و رشد کمک کنند.
منابع:
Centers for Disease Control and Prevention (CDC): Treatment of ADHD