مشکلات رفتاری کودکان

اختلالات رفتاری کودکان

همه کودکان خردسال گاهی رفتارهای تکانشی یا نافرمانی نشان می دهند. گاهی اوقات، این بخشی از یک واکنش عاطفی عادی است. اما اگر این رفتارها برای سطح رشد آنها افراطی یا خارج از هنجار باشد، می تواند نشانه ای از یک اختلال رفتاری باشد.

شایع ترین اختلالات رفتاری در کودکان عبارتند از:

اختلال رفتاری چیست؟

وزارت بهداشت و خدمات انسانی ایالات متحده اختلالات رفتاری را شامل “الگویی از رفتارهای مخرب در کودکان است که حداقل 6 ماه طول می کشد و باعث ایجاد مشکلات در مدرسه، خانه و موقعیت های اجتماعی می شود.”

این با رفتارهای چالش برانگیز که گاهی کودکان نشان می دهند متفاوت است. تقریباً همه بچه‌ها عصبانی می‌شوند یا در برخی مواقع به شیوه‌های پرخاشگرانه، عصبانی یا سرکشی رفتار می‌کنند.

این رفتارها در حالی که چالش برانگیز هستند، بخش طبیعی رشد دوران کودکی هستند. اغلب، آنها نتیجه احساسات قوی هستند که کودک به تنها روشی که می داند ابراز می کند.

در نتیجه، متخصصان روانشناختی تنها زمانی اختلال رفتاری را تشخیص می دهند که رفتارهای مخرب شدید، مداوم و خارج از هنجار مرحله رشد کودک باشد.

اختلالات رفتاری همچنین با اختلال طیف اوتیسم (ASD) متفاوت است، که یک اصطلاح کلی برای شرایط عصبی رشدی است که بر نحوه برقراری ارتباط، اجتماعی شدن و پردازش محرک های حسی برخی از کودکان تأثیر می گذارد.

ASD ممکن است رفتارهایی را در کودکان ایجاد کند که مراقبان آن را غیرعادی یا چالش برانگیز بدانند، اما اینها نتیجه تجربه آنها از جهان است.

بخش‌های بعدی به برخی از اختلالات رفتاری خاص و علائم آنها می‌پردازند.

درمان مشکلات رفتاری در کودکان

انواع اختلالات رفتاری در کودکان

اختلال کمبود توجه بیش فعالی

ADHD اختلالی است که باعث مشکل در تمرکز توجه می شود. همچنین می تواند باعث بیش فعالی و تکانشگری شود.

سه زیرگروه ADHD وجود دارد که تشخیص آن بسته به علائمی است که کودک اغلب نشان می دهد. زیرگروه ها عبارتند از:

  • نوع بی توجه
  • نوع بیش فعال- تکانشی
  • نوع ترکیبی

کودک مبتلا به ADHD بی توجه ممکن است:

  • توجه کردن برایشان مشکل است.
  • به راحتی حواسشان منحرف می شود.
  • در تمرکز روی کارها، به ویژه کارهای طولانی مانند خواندن مشکل دارند.
  • کارها را شروع می کنند اما فراموش می کنن آنها را تمام کنند.
  • به نظر می رسد که به دستورالعمل ها گوش نمی دهد یا آنها را فراموش می کنند.

کودک مبتلا به بیش فعالی- تکانشی نوع ADHD ممکن است:

  • ثابت ماندن یا نشستن برایشان مشکل است.
  • با ضربه زدن به دست‌ها، پاها یا حرکت روی صندلی‌شان، زیاد بی‌قرار شوند.
  • می دوند یا از چیزهایی که مناسب نیست بالا می روند.
  • مکرراً مکالمات یا بازی ها را قطع می کنند
  • در انتظار نوبت بودن برایشان مشکل است.
  • در صحبت کردن یا بازی کردن آرام مشکل دارند.

کودک مبتلا به ADHD ترکیبی ترکیبی از رفتارهای فوق را نشان می دهد.

پزشکان اغلب ADHD را پس از سن 6 سالگی تشخیص می دهند. این به این دلیل است که علائم زمانی که کودک مدرسه را شروع می کند آشکارتر می شود و برای سازگاری با فعالیت های ساکت تر و کم تحرک تلاش می کند.

اختلال رفتاری سلوک

افراد مبتلا به CD تمایل دارند قوانین اساسی اجتماعی و حقوق دیگران را نقض کنند. این می تواند تأثیر قابل توجهی بر زندگی تحصیلی، اجتماعی و خانگی افراد داشته باشد. می تواند هم در دوران کودکی و هم در نوجوانی ایجاد شود.

علائم سی دی عبارتند از:

  • پرخاشگری، که ممکن است منجر به دعوای فیزیکی، رفتار قلدری، مجبور کردن کسی به فعالیت جنسی یا ظلم به حیوانات شود.
  • تخریب اموال، مانند آتش زدن یا آسیب رساندن به اموال
  • فریبکاری، مانند دروغ گفتن یا فریب دیگران
  • قانون شکنی قابل توجه، مانند نرفتن به مدرسه، فرار یا دزدی

بسیاری از نوجوانان مبتلا به CD در تفسیر رفتار دیگران مشکل دارند. به عنوان مثال، آنها ممکن است بر این باور باشند که یک فرد رفتار خصمانه ای با آنها دارد در حالی که اینگونه نیست. این باعث می شود که آنها به سمت رفتارهای پرخاشگرانه یا خشونت آمیز سوق پیدا کنند.

افراد مبتلا به CD همچنین ممکن است در احساس همدلی مشکل داشته باشند یا شرایط دیگری مانند اضطراب یا اختلال استرس پس از سانحه را داشته باشند که بر افکار و رفتار آنها تأثیر می گذارد.

با توجه به گفته انجمن سلامت روان آمریکا، CD ممکن است 6 تا 16 درصد از پسران در جمعیت عمومی و 2 تا 9 درصد از دختران را تحت تأثیر قرار دهد. اگر CD برای اولین بار قبل از 11 سالگی ظاهر شود، به احتمال زیاد تا اوایل زندگی بزرگسالی باقی می ماند.

اختلال نافرمانی مقابله ای

کودکان و نوجوانان مبتلا به ODD یک الگوی مداوم از رفتار خصمانه نسبت به شخصیت‌های مهم مانند والدین، مراقبان یا معلمان نشان می‌دهند. برخلاف اختلال سلوک، کودکان مبتلا به ODD تمایل دارند به جای قوانین اصلی و هنجارهای اجتماعی، قوانین جزئی را زیر پا بگذارند.

نشانه‌های بالقوه منبع مطمئن ODD عبارتند از:

  • کج خلقی و تحریک پذیری
  • نقض قوانین
  • لجبازی مداوم، که ممکن است به صورت امتناع از پیروی از دستورالعمل ها یا عذرخواهی برای رفتار ظاهر شود
  • رفتار تحریک آمیز، مانند آزار و اذیت عمدی یا ناراحت کردن دیگران
    نگرش کینه توزانه یا کینه توزانه

شایان ذکر است که برخی از پزشکان از مفهوم ODD انتقاد کرده اند و استدلال می کنند که رفتار طبیعی کودک را یک شرایط پزشکی جلوه می دهد. معمول است که کودکان در هنگام نارضایتی عصبانی یا نافرمانی رفتار کنند، بنابراین تشخیص ODD و رفتار مرتبط با استرس دشوار است.

پزشکان تنها در صورتی می توانند ODD را تشخیص دهند که این رفتار به مدت 6 ماه ادامه داشته باشد، باعث اختلال دائمی در خانه یا مدرسه شود و نتیجه بیماری روانی دیگری نباشد.

اختلال آتش‌ افروزی

اختلال آتش افروزی به ندرت در کودکان دیده می شود، ولی اگر کودکی دچار این  اختلال باشد، عواقب رفتار آن می تواند خانواده ها را دچار مشکل کند. کودکی که دچار این اختلال رفتاری است، برای تخلیه ی خشم خود، به عمد قسمتی را آتش می زند و این کار موجب می شود که خشم او فرو ریخته و حتی از این کارش لذت ببرد.

این کودکان تنها برای فروکش کردن خشم  اقدام به آتش زدن چیزی و یا جایی می کنند و انجام این کار آن ها اصلا ربطی به انتقام جویی یا مقاصد مالی ندارد.

اختلال انفجاری متناوب

یکی دیگر از اختلالات رفتاری کودکان، اختلال انفجاری متناوب نام دارد. کودکی که دچار این اختلال است در دوره های زمانی مشخصی اقدام به پرخاشگری های شدید از خودش می کند. پرخاشگری کودکان مبتلا به این بیماری بدون برنامه ریزی بوده و  در زمان هایی که با عوامل استرس زا رو به رو می شوند، بیشتر می شوند.  

مدت زمان فوران های پرخاشگری معمولا تا نیم ساعت طول می کشد. اختلال پرخاشگری خود کودک را بیشتر از اطرافیانش آشفته می کند.

خجالتی بودن کودک

کودکانی که به این اختلال دچار هستند، اغلب کودکانی ساکت و آرام می باشند. این کودکان وقتی که می خواهند حرف بزنند، با صدایی آرام صحبت می کنند. کمال گرایی خانواده ها، مقایسه کردن کودک با دیگر بچه ها و انتقادهای شدید و خشنی که از کودک می شود، منجر به  بروز این اختلال در کودکان می گردد.

عادت کودک به دزدی

عادت به دزدی یکی دیگر از اختلالات رفتاری کودکان است. کودکانی که به این اختلال دچار هستند اقدام به برداشتن لوازمی می کنند که برای آن ها کاربردی ندارد، چون هدف از انجام دزدی در آن ها منابع مالی دزدی نمی باشد. بلکه اصلی ترین هدف آن ها، در آن لذتی است که قبل از دزدی به خاطر تنش های شدیدی که در آن ها ایجاد می شود، به دست می آورند.

علل ابتلا به اختلالات رفتاری

هیچ دلیل واحدی برای اختلالات رفتاری وجود ندارد. این احتمال وجود دارد که ترکیبی از عوامل فیزیولوژیکی و محیطی نقش داشته باشد. اما توجه به این نکته ضروری است که کودک با هر زمینه، جنس یا جنسیتی ممکن است دچار اختلال رفتاری باشد.

عوامل زیر ممکن است بر رشد آنها تأثیر بگذارد:

ساختار مغز و شیمی مغز

شواهد نشان می دهد که تغییرات در ساختار مغز، رشد و سطوح انتقال دهنده های عصبی ممکن است بر اختلالات رفتاری تأثیر بگذارد. به عنوان مثال، مناطقی از مغز که توجه را کنترل می کنند در کودکان مبتلا به ADHD کمتر فعال هستند.

سروتونین پایین و حساسیت بالا به کورتیزول، که یک هورمون استرس است، ممکن است در پرخاشگری نقش داشته باشد.

علاوه بر این، شرایطی که بر توانایی یادگیری تأثیر می گذارد ممکن است تأثیر بگذارد، زیرا کودکان دارای ناتوانی ذهنی دو برابر بیشتر در معرض ابتلا به اختلال رفتاری هستند.

مشکلات بارداری

به نظر می رسد اختلالات رفتاری در کودکان با وزن کم هنگام تولد، یا نارس به دنیا آمده اند، شایع تر است.

ODD همچنین ممکن است در کودکانی که در رحم در معرض سموم قرار دارند، مانند دود تنباکو، یا در کودکانی که والدین یا مراقبان آنها اختلالات سوء مصرف مواد دارند، شایع تر باشد.

ژنتیک

اختلالات رفتاری می تواند در خانواده ها ایجاد شود. این می تواند نشان دهنده یک استعداد ژنتیکی برای برخی افراد برای ایجاد آنها باشد.

اما در مورد ODD، دانشمندان ژن خاصی را شناسایی نکرده اند که بتواند این موضوع را توضیح دهد. مطالعات قدیمی نشان داده است که افراد مبتلا به ADHD، ODD و CD دارای ویژگی های ژنتیکی مشابهی هستند، اما هیچ کدام منحصر به این اختلالات نیستند.

جنسیت

احتمال بروز اختلالات رفتاری در کودکان پسر بیشتر از کودکان دختر است. مشخص نیست که آیا این به دلیل تفاوت های بیولوژیکی است یا تفاوت در هنجارها و انتظارات جنسیتی بر نحوه رفتار یا رشد کودکان پسر تأثیر می گذارد.

به عنوان مثال، دختران مبتلا به ODD ممکن است به جای رفتار پرخاشگرانه، پرخاشگری را با کلمات بیان کنند. این ممکن است به این معنی باشد که این رفتار کمتر آشکار است و بنابراین احتمال تشخیص آن کمتر است.

ضربه روحی

ترومای روانی یک واکنش عاطفی و فیزیکی پیچیده به استرس شدید یا مزمن است. قرار گرفتن زودهنگام در معرض تروما می تواند بر رشد کودک تأثیر بگذارد.

هر تجربه ای که باعث ناراحتی قابل توجهی شود می تواند آسیب زا باشد، اما نمونه های رایجی که ممکن است بر کودکان تأثیر بگذارد عبارتند از:

  • زندگی خانگی ناپایدار
  • روابط دشوار با والدین یا مراقبین
  • انضباط ناسازگار یا خشن
  • آزار جسمی یا عاطفی

اختلالات رفتاری در افراد با زمینه های کم درآمد بیشتر دیده می شود که ممکن است به دلیل افزایش سطح استرس باشد.

همچنین ممکن است استرس آسیب‌زای کودک را با یک اختلال رفتاری اشتباه گرفت، زیرا علائم همپوشانی دارند.

تشخیص مشکلات رفتاری

اگر کودک اختلال رفتاری داشته باشد، مهم است که با یک روانشناس کودک مشورت کنید. یک متخصص می تواند این اختلال را از طریق یک فرآیند ارزیابی تشخیص دهد. ارزیابی ممکن است شامل موارد زیر باشد:

  • مشاهده کودک
  • چک لیست های رفتار
  • پرسشنامه های استاندارد
  • مصاحبه با والدین، مراقبان یا معلمان

تشخیص اختلالات رفتاری برای والدین یا مراقبان ممکن نیست. تشخیص زودهنگام می تواند به طور قابل توجهی اثربخشی درمان ها را بهبود بخشد.

اما بسیاری از روانشناسان کودک اختلال رفتاری را در کودکان بسیار خردسال، به ویژه در سنین پیش دبستانی یا کمتر تشخیص نمی دهند. این به این دلیل است که تشخیص رفتار عادی و غیرعادی در این گروه سنی می تواند چالش برانگیز باشد.

بیش از 80٪ کودکان پیش دبستانی گاهی اوقات عصبانیت های خفیف دارند. از آنجایی که کودکان خردسال در مدت زمان کوتاهی تغییرات بزرگ رشدی را تجربه می کنند، ممکن است از مشکلات رفتاری کوتاه مدت پیشی بگیرند.

درمان اختلالات رفتاری کودکان

مدیریت اختلالات رفتاری بسته به نیازهای کودک، نیازهای خانواده و نوع و شدت اختلال می تواند متفاوت باشد. رویکردهایی که ممکن است کمک کند عبارتند از:

آموزش والدین: آموزش فرزندپروری به والدین و مراقبین کمک می کند تا رفتار فرزند خود را مدیریت کنند، راه های موثر برقراری ارتباط با آنها و راه های موثر برای تعیین قوانین و مرزها را بیاموزند. برای کودکان خردسال، این اغلب رویکرد اصلی است.

درمان فردی: این می تواند به کودکان و نوجوانان بزرگتر کمک کند تا تکنیک هایی را برای مدیریت احساسات و پاسخ به موقعیت های استرس زا بیاموزند.

خانواده درمانی: این ممکن است به اعضای خانواده کمک کند تا یاد بگیرند که چگونه در مورد احساسات و مشکلات با یکدیگر صحبت کنند و راه هایی برای حل آنها پیدا کنید.

برنامه های اجتماعی یا مدرسه محور: این برنامه ها به کودکان و نوجوانان کمک می کند یاد بگیرند که چگونه با همسالان خود به شیوه ای سالم ارتباط برقرار کنند.

حمایت از مشکلات یا اختلالات یادگیری: حمایت حرفه ای از مشکلات یادگیری ممکن است رفاه کودک را بهبود بخشد و به آنها کمک کند در مدرسه پیشرفت کنند.

دارودرمانی: اگر کودکی دارای یک اختلال همزمان مانند ADHD یا یک بیماری روانی باشد، دارو می تواند علائم را کاهش دهد. اما داروها اختلالات رفتاری را درمان نمی کنند.

صبر، همدلی و تشویق برای کمک به افزایش عزت نفس مهم هستند. سبک فرزندپروری مقتدرانه، که شامل گوش دادن به کودکان و در عین حال تعیین قوانین و مرزهای معقول است، نیز مفید است.

چه زمانی باید به دنبال کمک بود؟

مراقبان باید با یک روانشناس کودک صحبت کنند اگر فکر می کنند فرزندشان علائم اختلال رفتاری یا رشدی را نشان می دهد. پزشک ممکن است کودک را به یک متخصص ارجاع دهد، مانند موارد زیر:

  • متخصص اطفال رشدی-رفتاری
  • روانشناس کودک
  • روانپزشک کودک
  • متخصص مغز و اعصاب کودکان

همچنین برای مراقبین مهم است که به دنبال حمایت برای رفاه خود باشند. آنها ممکن است بخواهند در صورت وجود از مراقبت های تنفسی استفاده کنند یا با یک درمانگر صحبت کنند. همچنین گروه‌های حمایتی وجود دارد که مراقبان می‌توانند با دیگرانی که کودکان مبتلا به اختلالات رفتاری را بزرگ می‌کنند ارتباط برقرار کنند.

دکتر روانشناس اختلالات رفتاری کودکان

دکتر مژگان سلطانی، روانشناس کودک، بهترین روانشناس کودک در تهران

دکتر مژگان سلطانی

روانشناس کودک، متخصص ازریابی و تشخیص اختلالات روانشناختی کودکان و نوجوانان و درمانگر کودک و نوجوان
دکتر موسوی روانشناس خوب در تهران

دکتر طیبه موسوی

دکتری روانشناسی کودکان و روانشناس کودک در زمینه اختلالات رشدی و خلقی
دکتر مانا اسحاقیان

دکتر مانا اسحاقیان

دکتری روانشناسی و متخصص روانشناسی کودک در زمینه اختلالات اضطرابی و آموزش خانواده و فرزندپروری
شکیبا قدس متخصص روانشناسی کودک

شکیبا قدس

روانشناس کودک، بازی درمانگر و روانشناس کودک در زمینه اختلالات خلقی و اضطرابی

مریم چمن آرا

روانشناس کودک، بازی درمانگر و روانشناس کودک در زمینه اختلالات خلقی و اضطرابی
محمدرضا اخگری، روانشناس کودک

محمدرضا اخگری

دکتری روانشناسی و متخصص روانشناسی کودک در زمینه اختلالات اضطرابی و تحولی و رشدی

نگین ملک

روانشناس کودک، بازی درمانگر و روانشناس کودک در زمینه اختلالات خلقی و اضطرابی
لیلا مجیدی

لیلا مجیدی

دکتری روانشناسی کودکان استثنائی و روانشناس کودک در زمینه اختلالات تحولی و اختلالات یادگیری
دکتر زهرا دادجو، روانشناس کودک خوب

دکتر زهرا دادجو

دکتری روانشناسی کودکان استثنائی و روانشناس کودک در زمینه اختلالات تحولی و اختلالات یادگیری
دکتر ذوالفقاری روانسنج خوب

دکتر سارا ذوالفقاری

روانشناس کودک، متخصص ازریابی و تشخیص اختلالات روانشناختی کودکان و نوجوانان و درمانگر کودک و نوجوان
دکتر سمانه غفوری

سمانه غفوری

دکتری روانشناسی کودکان و روانشناس کودک در زمینه اختلالات رشدی و خلقی
بدری همایونیان روانشناس کودک

بدری همایونیان

دکتری روانشناسی و متخصص روانشناسی کودک در زمینه اختلالات اضطرابی و آموزش خانواده و فرزندپروری