اختلال بیش فعالی و نقص توجه

اختلال بیش فعالی و نقص توجه (ADHD)

تعریف و نشانه های بیش فعالی و نقص توجه

ADHD یکی از شایع ترین اختلالات عصبی رشدی دوران کودکی است. این اختلال برای اولین بار در دوران کودکی تشخیص داده می شود و اغلب تا بزرگسالی ادامه می یابد. کودکان مبتلا به ADHD ممکن است در توجه و کنترل رفتارهای تکانشی مشکل داشته باشند (ممکن است بدون فکر کردن به نتیجه، عمل کنند)، یا بیش از حد فعال باشند.

علائم و نشانه های بیش فعالی

طبیعی است که کودکان بعضی اوقات در تمرکز و رفتار مشکل داشته باشند. اما، در کودکان مبتلا به ADHD این مشکلات ادامه می یابد، می تواند شدید باشد و در مدرسه، خانه یا با دوستان مشکل ایجاد می کند.

کودک مبتلا به ADHD ممکن است:

  • زیاد رویاپردازی کنند
  • چیزهای زیادی را فراموش کنند یا از دست بدهند
  • دست و پا زدن یا بی قراری داشته باشند
  • زیاد حرف بزنند
  • بی دقتی داشته باشند یا ریسک های غیر ضروری را انجام دهند
  • مقاومت در برابر وسوسه برایشان سخت است
  • در نوبت ایستادن مشکل دارند
  • در کنار آمدن با دیگران مشکل دارند

انواع بیش فعالی و نقص توجه

بسته به اینکه کدام نوع علائم در فرد قوی‌تر باشد، سه نوع مختلف وجود دارد که ADHD خود را نشان می‌دهد:

نمود عمدتاً بی توجه: سازماندهی یا تکمیل یک کار، توجه به جزئیات یا پیروی از دستورالعمل ها یا مکالمات برای فرد سخت است. فرد به راحتی حواسش پرت می شود یا جزئیات کارهای روزمره را فراموش می کند.

نمود عمدتاً بیش فعال- تکانشی: فرد زیاد بیقرار می شود و صحبت می کند. نشستن طولانی مدت سخت است (مثلاً برای صرف غذا یا در حین انجام تکالیف). کودکان کوچکتر ممکن است به طور مداوم بدوند، بپرند یا بالا بروند. فرد احساس بی قراری می کند و با تکانشگری مشکل دارد. شخصی که تکانشی است ممکن است حرف های دیگران را زیاد قطع کند، یا در زمان های نامناسب صحبت کند. برای فرد سخت است که منتظر نوبت خود بماند یا به دستورات گوش دهد. فردی که تکانشگر است ممکن است بیش از دیگران تصادفات و جراحات داشته باشد.

نمود ترکیبی: علائم دو نوع فوق به یک اندازه در فرد وجود دارد.

از آنجا که علائم ممکن است در طول زمان تغییر کنند، ممکن است تظاهر نیز در طول زمان تغییر کند.

تشخیص ADHD

تصمیم گیری در مورد اینکه آیا کودک مبتلا به ADHD است یا خیر، فرآیندی با چندین مرحله است. هیچ آزمایش واحدی برای تشخیص ADHD وجود ندارد و بسیاری از مشکلات دیگر مانند اضطراب، افسردگی، مشکلات خواب و انواع خاصی از اختلالات یادگیری می توانند علائم مشابهی داشته باشند. یکی از مراحل این فرآیند شامل انجام یک معاینه پزشکی، از جمله تست های شنوایی و بینایی، برای رد سایر مشکلات با علائمی مانند ADHD است. تشخیص ADHD معمولاً شامل چک لیستی برای ارزیابی علائم ADHD و گرفتن سابقه کودک از والدین، معلمان و گاهی اوقات از کودک است.

اگر نگران این هستید که آیا کودک شما ممکن است ADHD داشته باشد، اولین قدم این است که با یک مرکز درمان بیش فعالی تماس بگیرید تا بفهمید آیا علائم با تشخیص مطابقت دارد یا خیر. تشخیص را می توان توسط یک روانشناس یا روانپزشک، یا توسط یک ارائه دهنده مراقبت های اولیه، مانند یک متخصص اطفال، انجام داد.

آکادمی اطفال آمریکا (AAP) توصیه می کند که ارائه دهندگان مراقبت های بهداشتی از والدین، معلمان و سایر بزرگسالانی که از کودک مراقبت می کنند، در مورد رفتار کودک در محیط های مختلف، مانند خانه، مدرسه یا با همسالان خود بپرسند.

ADHD چگونه تشخیص داده می شود؟

روانشناسان کودک از دستورالعمل های موجود در راهنمای تشخیصی و آماری انجمن روانپزشکی آمریکا، ویرایش پنجم (DSM-5)1 برای کمک به تشخیص ADHD استفاده می کنند. این استاندارد تشخیصی کمک می کند تا اطمینان حاصل شود که افراد به طور مناسب برای ADHD تشخیص داده شده و درمان می شوند. استفاده از استاندارد یکسان در جوامع نیز می تواند به تعیین تعداد کودکان مبتلا به ADHD کمک کند و اینکه چگونه سلامت عمومی تحت تأثیر این وضعیت قرار می گیرد.

در اینجا معیارها به صورت کوتاه شده آمده است. لطفا توجه داشته باشید که این ها فقط برای اطلاع شما ارائه شده اند. فقط ارائه دهندگان مراقبت های بهداشتی آموزش دیده می توانند ADHD را تشخیص داده یا درمان کنند.

معیارهای DSM-5 برای ADHD

افراد مبتلا به ADHD الگوی مداوم بی توجهی و/یا بیش فعالی – تکانشگری را نشان می دهند که در عملکرد یا رشد اختلال ایجاد می کند:

بی توجهی: شش یا بیشتر نشانه بی توجهی برای کودکان تا سن 16 سال، یا پنج یا بیشتر برای نوجوانان 17 سال و بالاتر و بزرگسالان. علائم بی توجهی حداقل به مدت 6 ماه باید وجود داشته باشد.

  • اغلب در توجه دقیق به جزئیات مشکل دارد یا در کارهای مدرسه، محل کار یا سایر فعالیت ها اشتباه می کند.
  • اغلب در حفظ توجه به وظایف یا فعالیت های بازی مشکل دارد.
  • اغلب به نظر می رسد وقتی مستقیماً با او صحبت می شود گوش نمی دهد.
  • اغلب دستورالعمل‌ها را دنبال نمی‌کند و در انجام تکالیف مدرسه، کارهای روزمره یا وظایف در محل کار شکست می‌خورد (مثلاً تمرکز خود را از دست می‌دهد، از رهگذر دور می‌زند).
  • اغلب در سازماندهی وظایف و فعالیت ها مشکل دارد.
  • اغلب از انجام کارهایی که نیاز به تلاش ذهنی در مدت زمان طولانی دارند (مانند تکالیف مدرسه یا تکالیف) اجتناب می کند، دوست ندارد یا تمایلی ندارد.
  • اغلب چیزهایی را که برای انجام وظایف و فعالیت‌ها ضروری است گم می کند (مانند وسایل مدرسه، مداد، کتاب، ابزار، کیف پول، کلید، کاغذبازی، عینک، تلفن همراه).
  • اغلب به راحتی حواسش پرت می شود
  • اغلب در فعالیت های روزانه فراموشکار است.

بیش فعالی و تکانشگری: شش یا بیشتر نشانه بیش فعالی- تکانشگری برای کودکان تا سن 16 سال، یا پنج یا بیشتر برای نوجوانان 17 سال و بالاتر و بزرگسالان. علائم بیش فعالی- تکانشگری حداقل به مدت 6 ماه به حدی وجود داشته است.

  • اغلب با دست ها یا پاها بی قراری می کند یا به آن ضربه می زند یا روی صندلی تکان می خورد.
  • اغلب در شرایطی که انتظار می رود بنشیند، صندلی را ترک می کند.
  • اغلب در موقعیت هایی که مناسب نیست می دود یا بالا می رود (نوجوانان یا بزرگسالان ممکن است محدود به احساس بی قراری باشند).
  • اغلب قادر به بازی یا شرکت در فعالیت های آرام نیست.
  • اغلب “در حال حرکت” طوری عمل می کند که گویی “با یک موتور هدایت می شود”.
  • اغلب بیش از حد صحبت می کند.
  • اغلب قبل از اینکه یک سوال کامل شود، پاسخ می دهد.
  • اغلب در نوبت خود مشکل دارد.
  • اغلب صحبت های دیگران را قطع می کند یا به آنها نفوذ می کند (مثلاً وارد مکالمات یا بازی ها می شود)

علاوه بر این، شرایط زیر باید رعایت شود:

  • چندین علامت بی توجهی یا بیش فعالی- تکانشی قبل از 12 سالگی وجود داشته باشد.
  • چندین علامت در دو یا چند موقعیت وجود داشته باشد (مانند خانه، مدرسه یا محل کار، با دوستان یا اقوام، در فعالیت‌های دیگر).
  • شواهد روشنی وجود دارد که نشان می دهد این علائم در عملکرد اجتماعی، مدرسه یا کار اختلال ایجاد می کند یا کیفیت آن را کاهش می دهد.
  • علائم با یک اختلال روانی دیگر (مانند اختلال خلقی، اختلال اضطراب، اختلال تجزیه ای یا اختلال شخصیت) بهتر توضیح داده نشوند. علائم فقط در طول دوره اسکیزوفرنی یا اختلال روان پریشی دیگر رخ ندهد.
بیش فعالی و نقص توجه

علل ADHD

دانشمندان در تلاش برای یافتن راه‌های بهتری برای مدیریت و کاهش شانس ابتلای فرد به ADHD، علت (ها) و عوامل خطر هستند. علت(ها) و عوامل خطر ADHD ناشناخته است، اما تحقیقات کنونی نشان می دهد که ژنتیک نقش مهمی ایفا می کند. مطالعات اخیر عوامل ژنتیکی را با ADHD مرتبط می کند.

علاوه بر ژنتیک، دانشمندان در حال بررسی سایر علل احتمالی و عوامل خطر از جمله:

  • آسیب مغزی
  • قرار گرفتن در معرض خطرات محیطی (مانند سرب) در دوران بارداری یا در سنین پایین
  • مصرف الکل و تنباکو در دوران بارداری
  • زایمان زودرس
  • وزن کم هنگام تولد

تحقیقات از دیدگاه های عامیانه مبنی بر اینکه ADHD ناشی از خوردن قند زیاد، تماشای بیش از حد تلویزیون، فرزندپروری، یا عوامل اجتماعی و محیطی مانند فقر یا هرج و مرج خانوادگی است، پشتیبانی نمی کند. البته، بسیاری از چیزها، از جمله این موارد، ممکن است علائم را بدتر کند، به خصوص در افراد خاص. اما شواهد به اندازه کافی قوی نیستند که به این نتیجه برسیم که آنها دلایل اصلی ADHD هستند.

درمان ADHD

کودک من مبتلا به ADHD تشخیص داده شده است – حالا چکار کنم؟

هنگامی که کودک، مبتلا به اختلال کمبود توجه/بیش فعالی (ADHD) تشخیص داده می شود، والدین اغلب نگران این هستند که کدام درمان برای فرزندشان مناسب است. ADHD با درمان مناسب قابل مدیریت است.

گزینه‌های درمانی زیادی وجود دارد، و اینکه چه چیزی بهتر عمل می‌کند می‌تواند به کودک و خانواده بستگی داشته باشد. برای یافتن بهترین گزینه‌ها، توصیه می‌شود والدین از نزدیک با دیگرانی که در زندگی فرزندشان دخیل هستند همکاری کنند – ارائه دهندگان مراقبت‌های بهداشتی، درمانگران، معلمان، مربیان و سایر اعضای خانواده.

انواع درمان ADHD عبارتند از

  • رفتار درمانی، از جمله آموزش به والدین؛ و
  • داروها

توصیه های درمانی برای ADHD

برای کودکان مبتلا به ADHD کمتر از 6 سال، آکادمی اطفال آمریکا (AAP) آموزش والدین در مدیریت رفتار را به عنوان اولین خط درمان، قبل از آزمایش دارو توصیه می کند. برای کودکان 6 سال و بالاتر، توصیه‌ها شامل دارو درمانی و رفتار درمانی با هم می‌شود – آموزش والدین در مدیریت رفتار برای کودکان تا 12 سال و انواع دیگر رفتار درمانی و آموزش برای نوجوانان. مدارس نیز می توانند بخشی از درمان باشند. توصیه های AAP همچنین شامل اضافه کردن مداخله رفتاری کلاس درس و پشتیبانی مدرسه است.

برنامه های درمانی خوب شامل نظارت دقیق بر این است که آیا درمان به رفتار کودک کمک می کند یا نه، و همچنین در صورت نیاز تغییرات لازم را در طول مسیر ایجاد می کند. 

رفتار درمانی، از جمله آموزش برای والدین

ADHD نه تنها بر توانایی کودک برای توجه یا نشستن در مدرسه تأثیر می گذارد، بلکه بر روابط با خانواده و سایر کودکان نیز تأثیر می گذارد. کودکان مبتلا به ADHD اغلب رفتارهایی از خود نشان می دهند که می تواند برای دیگران بسیار مخرب باشد. رفتار درمانی یک گزینه درمانی است که می تواند به کاهش این رفتارها کمک کند. شروع رفتار درمانی به محض تشخیص، اغلب مفید است.

اهداف رفتاردرمانی کودکان بیش فعال یادگیری یا تقویت رفتارهای مثبت و حذف رفتارهای ناخواسته یا مشکل ساز است. رفتاردرمانی برای ADHD می تواند شامل موارد زیر باشد:

  • آموزش والدین در مدیریت رفتار؛
  • رفتار درمانی با کودکان؛ و
  • مداخلات رفتاری در کلاس درس.

این رویکردها می توانند با هم استفاده شوند. برای کودکانی که در برنامه‌های دوران کودکی شرکت می‌کنند، معمولاً اگر والدین و مربیان با یکدیگر برای کمک به کودک همکاری کنند، بسیار مؤثر است.

کودکان کمتر از 6 سال

برای کودکان خردسال مبتلا به ADHD، رفتار درمانی اولین قدم مهم قبل از مصرف دارو است زیرا:

آموزش والدین در زمینه مدیریت رفتار به والدین مهارت ها و راهکارهایی برای کمک به فرزندشان می دهد.

نشان داده شده است که آموزش والدین در زمینه مدیریت رفتار و همچنین درمان دارویی برای ADHD در کودکان خردسال موثر است.

کودکان خردسال نسبت به کودکان بزرگتر عوارض جانبی بیشتری از داروهای ADHD دارند.

اثرات طولانی مدت داروهای ADHD بر کودکان خردسال به خوبی مورد مطالعه قرار نگرفته است.

دارودرمانی ADHD

دارو می تواند به کودکان کمک کند تا علائم ADHD خود را در زندگی روزمره مدیریت کنند و به آنها کمک کند رفتارهایی را که باعث ایجاد مشکلات با خانواده، دوستان و در مدرسه می شود، کنترل کنند.

چندین نوع مختلف از داروها برای درمان ADHD در کودکان زیر 6 سال مورد تایید FDA هستند:

محرک ها شناخته شده ترین و پرمصرف ترین داروهای ADHD هستند. بین 70 تا 80 درصد از کودکان مبتلا به ADHD هنگام مصرف این داروهای سریع الاثر علائم ADHD کمتری دارند.

داروهای غیر محرک برای درمان ADHD در سال 2003 تایید شدند. آنها به سرعت محرک ها عمل نمی کنند، اما اثر آنها می تواند تا 24 ساعت ادامه داشته باشد.

داروها می توانند بر کودکان تأثیر متفاوتی بگذارند و می توانند عوارض جانبی مانند کاهش اشتها یا مشکلات خواب داشته باشند. یک کودک ممکن است به یک دارو خوب پاسخ دهد، اما به داروی دیگر نه.

روانپزشکان کودک که دارو تجویز می کنند ممکن است نیاز به آزمایش داروها و دوزهای مختلف داشته باشند. AAP توصیه می کند که ارائه دهندگان مراقبت های بهداشتی دوز دارو را برای یافتن تعادل مناسب بین فواید و عوارض جانبی مشاهده و تنظیم کنند. برای والدین بسیار مهم است که با روانپزشک فرزندشان برای یافتن دارویی که به آنها کمک می کند کار کنند.

نکاتی برای والدین در زمینه ADHD

پیشنهادات زیر ممکن است به رفتار کودک شما کمک کند:

یک روال مشخص ایجاد کنید. سعی کنید هر روز از زمان بیدار شدن تا زمان خواب برنامه یکسانی را دنبال کنید.

سازماندهی کنید. فرزندتان را تشویق کنید که هر روز کیف مدرسه، لباس و اسباب بازی ها را در یک مکان قرار دهد تا احتمال گم شدن آنها کمتر شود.

عوامل حواس پرتی را مدیریت کنید. وقتی فرزندتان در حال انجام تکالیف است، تلویزیون را خاموش کنید، سر و صدا را محدود کنید و یک فضای کاری تمیز فراهم کنید. برخی از کودکان مبتلا به ADHD اگر در حال حرکت یا گوش دادن به موسیقی پس‌زمینه باشند، به خوبی یاد می‌گیرند. مراقب فرزند خود باشید و ببینید چه چیزی کار می کند.

انتخاب ها را محدود کنید. برای اینکه فرزندتان احساس غرق شدن یا تحریک بیش از حد نداشته باشد، فقط چند گزینه را انتخاب کنید. به عنوان مثال، از آنها بخواهید بین این لباس یا آن لباس، این غذا یا آن یکی، یا این اسباب بازی یا آن یکی را انتخاب کنند.

وقتی با فرزندتان صحبت می کنید واضح و مشخص باشید. با توصیف آنچه شنیده اید به فرزندتان بفهمانید که به او گوش می دهید. هنگامی که آنها نیاز به انجام کاری دارند از دستورالعمل های واضح و مختصر استفاده کنید.

به فرزندتان کمک کنید برنامه ریزی کند. کارهای پیچیده را به مراحل ساده تر و کوتاه تر تقسیم کنید. برای کارهای طولانی، شروع زودهنگام و استراحت ممکن است به کاهش استرس کمک کند.

از اهداف و تمجید یا سایر پاداش ها استفاده کنید. از یک نمودار برای فهرست کردن اهداف و ردیابی رفتارهای مثبت استفاده کنید، سپس با گفتن به او یا پاداش دادن به تلاش‌هایش به روش‌های دیگر، به فرزندتان بگویید که خوب عمل کرده است. مطمئن شوید که اهداف واقع بینانه هستند – قدم های کوچک مهم هستند!

فرصت های مثبت ایجاد کنید. کودکان مبتلا به ADHD ممکن است موقعیت های خاصی را استرس زا ببینند. پیدا کردن و تشویق فرزندتان به کارهایی که به خوبی انجام می دهد – چه مدرسه، ورزش، هنر، موسیقی یا بازی – می تواند به ایجاد تجربیات مثبت کمک کند.

یک سبک زندگی سالم ارائه دهید. غذای مغذی، فعالیت بدنی زیاد و خواب کافی مهم هستند. آنها می توانند به جلوگیری از بدتر شدن علائم ADHD کمک کنند.

دکتر درمان بیش فعالی و نقص توجه، کلینیک بیش فعالی

دکتر مژگان سلطانی، روانشناس کودک، بهترین روانشناس کودک در تهران
دکتر مژگان سلطانی
روانشناس کودک، متخصص ازریابی و تشخیص اختلالات روانشناختی کودکان و نوجوانان و درمانگر کودک و نوجوان
دکتر موسوی روانشناس خوب در تهران
دکتر طیبه موسوی
روانشناس کودک، متخصص ازریابی و تشخیص اختلالات روانشناختی کودکان، روانشناسی کودکان و روانشناس کودک در زمینه اختلالات رشدی و خلقی
دکتر ذوالفقاری روانسنج خوب
دکتر سارا ذوالفقاری
روانشناس کودک، متخصص ازریابی و تشخیص اختلالات روانشناختی کودکان و نوجوانان و درمانگر کودک و نوجوان
دکتر سمانه غفوری
سمانه غفوری
دکتری روانشناسی کودکان و روانشناس کودک در زمینه اختلالات رشدی و خلقی
لیلا مجیدی
لیلا مجیدی
دکتری روانشناسی کودکان استثنائی و روانشناس کودک در زمینه اختلالات تحولی و اختلالات یادگیری
دکتر زهرا دادجو، روانشناس کودک خوب
دکتر زهرا دادجو
دکتری روانشناسی کودکان استثنائی و روانشناس کودک در زمینه اختلالات تحولی و اختلالات یادگیری
دکتر ناهید برنا، روانپزشک
دکتر ناهید برنا
فوق تخصص روانپزشکی و متخصص اختلالات بیش فعالی و نقص توجه
محمدرضا اخگری، روانشناس کودک
محمدرضا اخگری
دکتری روانشناسی و متخصص روانشناسی کودک در زمینه اختلالات اضطرابی و تحولی و رشدی